Баяры і служылыя людзі ў Вялікім княстве Літоўскім

Дынаміка  падзей прасочваеццаз тэксту наступных  каралеўскіх грамат. Грамата Уладзіслава 4 ад 28 лістапада 1644 г. была адрасавана “баярам путным і падданым цяглым староства нашага Азярышчанскага”  і папярэджвала, што ў стараства  высылаюцца рэвізоры для праверкі рэальнай колькасці зямлі ў баяр, дакладнага вымярэння 30 валок баяраў і ўстанаўлення з іх павіннасцей, а таксама для  выслухвання крыўд і скаргаў  як з боку старасты Азярышчанскага, “так і таго, што вы да старасты прэтэндуеце”. 

Хутчэй  за ўсё, воласць, простыя сяляне пасля  пагрозаў і націску не выказвалі  больш такой шырокай падтрымкі  баярам, як раней. Наступная каралеўская  грамата ад 3 ліпеня 1645 г. была адрасавана ўжо толькі баярам путным. У ёй сцвярджалася, што апошнія працягваюць бунтаваць  і не выконваюць павіннасці, не захацелі прыняць каралеўскіх камісараў, зноў пабілі абшчынных старцаў і  іншых людзей, якія адмаўляліся быць іх памагатымі. Больш за тое, баяры працягвалі адмаўляцца хадзіць на будаўніцтва замка і адпраўляць, як было загадана. “па десяць чалавек на тыдзень сцерагчы альбо пехотаюз пушкамі на ім быць васемнаццаці чалавекам”. Кароль папярэджваў баяр, каб не баранілі двух бунтаўнікоў, якія былі прысуджаны “на публічнае біцце і на пакаранне выгнаннем з воласці, а таксама другіх вінаватых не баранілі”. 

Справа, натуральна, скончылася перамогай дзяржавы і над прадстаўнікамі баярства, і  над тымі сялянскімі абшчынамі, якія сімпатызавалі першым, падтрымлівалі  ў знак аднадумства і сялянскай  салідарнасці. А такая абшчынная  салідарнасць была! Аб гэтым, у першую чаргу, сведчаць пастаянныя папярэджанні сялянаў з боку ўраднікаў аб тым, каб яны не падтрымлівалі тых, хто не згодны з уладамі. Да таго ж, нам удалося знайсці сведчанні, як на самой справе сяляне, цэлыя  сялянскія абшчыны адносіліся да тых, каго ўлады называлі бунтаўнікамі. Так, напрыклад, згодна аднаго з данясенняў, 16 сакавіка 1625 г. судовы выканаўца Полацкага  ваяводства “енерал” Ян Бедыцкі “до  звышменованой данины Невельской прозываемой  Неречова зьехджал и заставшы там  подданых нашых Езерыцкихимены в  той реляцыи вписаных, выданья  их упоминал я, тогда старец и иншые  поданые тамошние, не только збегов не выдали, але и его возного  шляхетного… бить хотели, грозячыся  на них словы уфытливыми лаяли…» 

Справа  “аб бунтах баяр староства Азярышскага” скончылася ў 1646 г. Як паведамілі каралю камісары, баярына Грышку Логвінава  “за бунты і за тое, што неўчцівы…  і воласць ізноў да бунту вёў” пакаралі “на сыпанне валу ў замку  Азярышчанскім у аковах цэлыя  паўгады”. Больш за дзесяць чалавек  былі пакараны за тое, што выбіралі сабе старшых і дзесятнікаў без  ведама старасты Азярышчанскага. Васілся  Каваля, Цімошку Пшаніцу, Дмітра Хадонка, Хаму Дзітравянка, Аляксея Кузка, лазука Аўсянікавіча, Івана Шупіка і Данілу Друка, якія рэкамендавалі пакараць на смерць, але кароль прысудзіў  на публічнае біццё і сыпанне  валу ў замку азярышчанскім на цэлы год у аковах. Баяр з вёсак  Уса і Вайхані прысудзілі на дванаццаць тыдняў насыпання валу, а калі яны  “выконваюць гэтага не захочуць, тады за гэтую віну будуць пакараныя на горла, альбо на публічнае біцце  і выгнанне з воласці”. Шмат людзей атрымала некалькі меншыя пакаранні. 

Як сведчаць крыніцы, улада жорсткім чынам спыніла  праявы людской самастойнасці і  супраціву. Галоўным аказалася нават  не пакаранне, а тое, што дзяржава дабілася свайго. Хоць у ланцугах, а  на будаўніцтва замка непакорныя пайшлі. Усім астатнім паказалі, што  і адмова ад выканання павіннасцей, і спробы грамадскай самаарганізацыі, выбары кіраўнікоў абшчыны без дазволу  ці ведама адміністрацыі староства  будуць строга пакараныя. 

Такім чынам, азярышчанскія панцырныя  баяры з’яўляліся катэгорыяй сельскага  насельніцтва, якая несла абавязак аховы замка і падпарадкоўвалася  азярышчанскаму старасту. За сваю службу яны атрымоўвалі землі на правах спадчыннага валодання з правам яе продажы. Для гарантавання свайго становішча і праў яны мелі прывілеі каралёў польскіх і вялікіх князёў літоўскіх. У выпадку іх парушэнняў азярышчанскія баяры актыўна іх адстойвалі, што праяўлялася ў калектыўных выступленнях супраць любых спробаў парушыць іх правы ці прымусіць выконваць неўласцівыя іх статусу абавязкі.

Заключэнне 

Пасля вывучэння гэтай тэмы, я зрабіў вывад, што паміж дробнымі феадаламі i вышэйшай групай ваеннаслужылых сялян у 16 ст. не заўсёды можна правесці мяжу. Тэрміналагічная неакрэсленасць адлюстроўвала пераходную ступень, што займалі ваеннаслужылыя людзі ў эканамічных i сацыяльных адносінах. У полацкай рэвізіі 1552 адзначана, што ва ўладаннях полацкай шляхты жылі баяры, слугі, путныя слугі, дамовыя слугі, якія неслі вайсковую службу ў атрадах шляхціцаў, сваіх паноў.  

Як мы бачым, асноўным абавязкам баяраў была ваенная служба. Кожны баярын і  земянін з зямельнага ўчастку, з якога ўсталёўвалася адна баярская служба, павінен быў асабіста выязджаць на вайну. Тое ж самае правіла дзейнічала і адносна іншых ваеннаслужылых землеўладальнікаў: слугаў, мяшчан, татараў і інш.  

Такім чынам, баяры з’яўляліся катэгорыяй сельскага насельніцтва, якая несла  абавязак і падпарадкоўвалася гаспадару. За сваю службу яны атрымоўвалі землі  на правах спадчыннага валодання  з правам яе продажы. Для гарантавання свайго становішча і праў яны мелі прывілеі каралёў польскіх і вялікіх  князёў літоўскіх. У выпадку іх парушэнняў баяры актыўна іх адстойвалі, што  праяўлялася ў калектыўных выступленнях супраць любых спробаў парушыць іх правы ці прымусіць выконваць  неўласцівыя іх статусу абавязкі. 

Спіс  літаратуры: 

1. Гiсторыя Беларусi: у 6 т. / рэдкал.: М.Касцюк (гал. рэд.) [i iнш.]. - Мiнск: Экаперспектыва, 2000 - 2005. - Т. 2: Беларусь у перыяд Вялікага княства Літоўскага / Ю.Бохан [i iнш.]. – 2008. – 688 с.

2. Леонтович Ф.И. Бояре и служилые люди в Литовско-Русском государстве / Ф.И. Леонтович // Журнал Министерства Юстиции. 1907. - № 5. - с. 221-292; № 6. - с. 192-264.

3. Любавский М.К. Областное деление и местное  управление Литовско-Русского государства  ко времени издания первого литовского статута / М. К. Любавский. - Москва, 1892. – 997 с.

4. Голубеў, В. Ф. Гарадоччына ўчора, сёння, заўтра / Т.М. Іванова, Ю. Э. Самавічуцце; пад рэд. А. М. Дарафеева. – Гарадок: Рызаграфія, 2008. – 151 с.