Францыск Скарына

    Біблія Скарыны  не адпавядае поўнасцю ніводнаму  з вядомых рукапісных ці друкаваных  зводаў Святога Пісання. Яна адыходзіць  ад царкоўных традыцый не столькі  сваім складам і зместам (дзе  многа кананічнага), колькі агульнай  накіраванасцю, жывым духам і  свецкай хрысціянскай прыўзнятасцю, грамадскімі, нацыянальна-патрыятычнымі, гуманістычнымі і асветніцкімі  тэндэнцыямі. Творы Скарыны непарыўна  і арганічна звязаны з яго  выданнямі, тэмамі і накіраванасцю  яго духоўнай дзейнасці. Яны ўяўляюць  сабой сукупнасць уступных, заключных  і каментуючых матэрыялаў, якія  дастасаваны да адпаведных біблейскіх  кніг і ствараюць з імі і  з усёй Бібліяй разам арганічную  цэласнасць. Асноўную ролю адыгрываюць  «предьсловия» і блізкія да  іх па функцыях «сказания». У  пражскіх выданнях 21 прадмова і 4 сказанні, у віленскіх — адпаведна 2 і 21. Большасць даследчыкаў адносіць  прадмовы і сказанні да адной  жанравай разнавіднасці, на думку  іншых (У. Конан, В. Дарашкевіч, А. Яскевіч) — сказанні бліжэй да пазнейшых  беларускіх пропаведзяў, казанняў. Яны звычайна больш сціслыя, адрозніваюцца  сваёй стылістыкай, красамоўствам, насычаны багаслоўскай рыторыкай.[3,c.44-46]

    Кнігі Скарыны  прызначаліся для прыватнага  і сямейнага чытання, выкарыстання  ў царкоўных службах і свецкіх  бібліятэках. Францыск Скарына ўлічваў  адсутнасць у ВКЛ і ўсёй  Усходней Еўропе развітой кніжна-пісьмовай  традыцыі па перапісванні біблейскіх  зводаў, недастатковае знаёмства  з імі свецкіх і нават царкоўных  колаў. Асобныя рукапісныя зводы  Бібліі («Генадзіеўская Біблія» 1499 г., «Дзесятаглаў» Мацея Дзевятага 1502—1507 г, «Пяцікніжжа» дзяка Фёдара 1514 г.) не былі прызначаны для шырокага распаўсюджання і толькі вынаходніцтва друку адчыніла перад ёй шырокія перспектывы. Каб пазбегнуць спрошчанага, памылковага ўспрыняцця Бібліі, Скарына імкнуўся ў простай і зразумелай форме каменціраваць біблейскія тэксты, падаваць звесткі аб гістарычных, побытавых, багаслоўскіх, моўных рэаліях. У тэалагічным кантэксце асноўнае месца ў прадмовах і сказаннях Скарыны займала т.зв. экзагеза — тлумачэнне алегарычнага зместу кніг Старога Запавету як прадвесця і прароцтва новазапаветных падзей, перамогі хрысціянства ў свеце і надзеі на вечнае духоўнае выратаванне. Комплекс прадмоў і сказанняў дапаўняюць калафоны — пасляслоўі з некаторымі выхаднымі звесткамі і т.зв. надпісанні — сціслыя ўступныя каментарыі да частак кожнай кнігі.

    Даследчыкі адзначаюць  стылявы і жанравы сінкрэтызм  асноўных твораў Францыска Скарыны, дасканаласць выяўленчых сродкаў, публіцыстычнасць, экспрэсіўнасць, прытчавы  і алегарычны характар, багацце  гістарычных, філасофскіх, тэалагічных  каментарыяў, сугучнасць узнёслай  моўнай стылістыцы кніг Бібліі.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Заключэнне

Зоркай першай велічыні на небасхіле нашай нацыянальнай культуры і сёння з'яўляецца Францыск Скарына - найбольш велічная постаць эпохі Адраджэння на Беларусі. Геній Скарыны - заснавальніка усходнеславянскага кнігадрукавання, асветніка-гуманіста, доктара медыцыны, арыгінальнага мысліцеля, пісьменніка-публіцыста, перакладчыка-паліглота, выдаўца - мог зрабіць гонар любой дзяржаве.

    Мова Скарынавых  выданняў набліжана да беларускай, хоць у аснове сваёй заставалася  царкоўнаславянскай. Кнігі выдадзены  на высокім для таго часу  паліграфічным узроўні, аздоблены  гравюрамі, сярод якіх двойчы  змешчаны ўласны партрэт першадрукара; сігнетам - друкарскім знакам Скарыны  з выявай сонца, прыкрытага месяцам; арнаментаваны застаўкамі і канцоўкамі, што зрабіла іх унікальнымі  помнікамі еўрапейскай кніжнай  культуры і айчыннага мастацтва.

    Геніяльнае пачынанне  Скарыны, багатыя скарынінскія традыцыі  былі падхоплены, працягнуты і  развіты яго сучаснікамі і  паслядоўнікамі - выдатнымі друкарамі, пісьменнікамі, вучонымі І. Фёдаравым  і П. Мсціслаўцам, С. Будным, В. Цяпінскім, братамі Мамонічамі і інш. Кнігі  Ф. Скарыны распаўсюджваліся і  карысталіся папулярнасцю і аўтарытэтам  на тэрыторыі Беларусі, Украіны, Літвы, Расіі і іншых краін. Яны  беражліва захоўваліся і перадаваліся  з пакалення ў пакаленне, служылі  ўзорам для пераймання паслядоўнікамі  і здзейснілі вялікую культурную  місію ва Усходняй Еўропе. Да цяперашніх дзён дайшлі ўсяго чатыры сотні асобнікаў кніг Скарыны. Усе выданні вельмі рэдкія, асабліва віленскія. Рарытэты захоўваюцца ў бібліятэках і кнігасховішчах Мінска, Масквы, Санкт-Пецярбурга, Кіева, Вільнюса, Львова, Лондана, Прагі, Капенгагена, Кракава.

 З імем Скарыны звязана таксама прыкметнае ўзрастанне увагі да спадчыны антычнасці. Ён ледзь ці не першым у нашых краях распачаў спробу сінтэзаваць антычнасць і хрысціянства, а таксама прапанаваў адукацыйную праграму, распрацаваную ў Старажытнай Грэцыі - сістэму «Сямі свабодных навук". Пазней яна была ўзятая на ўзбраенне брацкімі школамі Украіны і Беларусі, развіта і ўдасканалена прафесарамі Кіева-Магілянскай акадэміі і нямала садзейнічала збліжэнню айчыннай культуры з культурай Захаду.

 

 

 

У Беларусі даўно шануюць Францыска Скарыну. Жыццё і творчасць Ф. Скарыны вывучае комплексная навуковая дысцыпліна - «Скарыназнауства». Яго біяграфію вывучаюць у школах. Яго імем названы вуліцы ў Мінску, Полацку, Віцебску, Нясвіжы, Оршы, Слуцку і многіх іншых гарадах Беларусі. Імя Ф. Скарыны носіць Гомельскі дзяржаўны універсітэт. Помнікі выдатнаму навукоўцу ўстаноўлены ў Полацку, Мінску, Лідзе, Вільні. Апошні з помнікаў быў зусім нядаўна устаноўлены ў сталіцы Беларусі, побач з уваходам у новую Нацыянальную бібліятэку.

Ва ўсіх школах Полацка уведзены спецыяльны прадмет - «Полацказнаўства», у якім Ф. Скарына займае годнае месца. Мерапрыемствы, прысвечаныя памяці першадрукара, праводзяцца ў горадзе па асобна складзеным плане.

У Беларусі ўведзены спецыяльныя ўзнагароды - медаль Скарыны (1989) і ордэн Скарыны (1995).

    Скарына разумеў  важнасць роднай мовы як фактару, які спрыяе захаванню цэласнасці  народа, яго адзінства і нацыянальнай  самабытнасці. Таму ён замацаваў  родную мову ў высокай літаратуры  сусветнага значэння - ў Бібліі - як мову раўнапраўную, "боскую", побач з класічнымі агульнапрызнанымі  кананічнымі мовамі (лацінскай, грэчаскай, старажытнаяўрэйскай). Ён даказаў  яе права на "свяшчэнства". І  ў гэтым яго вялікая заслуга  перад сваім народам і перад  усім славянскім светам. Скарына  стаяў ля вытокаў беларускай  нацыянальнай культуры і стаў  яе сімвалам.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Літаратура

1. Беларускі асветнік Францыск Скарына і пачатак кнігадрукавання у Беларусі і Літве. - М., 1979.
2. Галенчанка Г.Я. Час нараджэння і смерці Ф. Скарыны // Францыск Скарына і яго час: Энцыкл. даведнік. - М., 1990.
3. З гісторыі філасоускай і грамадска-палітычнай думкі Беларусі. - Мінск, 1962.
4. Няміроускі Е.Л. Францыск Скарына: Жыцце і дзейнасць беларускага асветніка. - Мінск, 1990.
5. Паноў С. В. Матэрыялы па гісторыі Беларусі: 46 тэм для вывучэння. Заданні для самакантролю. Лагічныя схемы. Тэрміналагічны слоўнік. Храналагічныя схемы. Тэрміналагічны слоўнік. Храналагічная табліца. Карты / С. В. Паноў; пад навук. рэд. М. С. Сташкевіча, Г. Я. Галенчанкі. — 6-е выд. — Мн.: Аверсэв, 2005.
6. Старажытная беларуская літаратура (XII-XVII стст.) / Уклад, прадм., камент. І. Саверчанкі — Мінск: Кнігазбор, 2007. — («Беларускі кнігазбор»)
7. Скарына Францыск // Асветнікі зямлі Беларускай: Энцыкл. давед. / Рэдкал.: У. М. Жук. — Мн.: БелЭн, 2001.